Hydref 2023 / Rhifyn 729

Arwydd ffordd 20 milltir yr awr
Materion y mis

Cyfyngu cyflymder cerbydau Cymru

Mae’n hollol bosib fod henaint yn lliwio fy marn bersonol am helynt yr 20 milltir yr awr. Y teimlad fod gyrwyr heddiw yn pwyso’n drymach ar y sbardun ac yn poeni llai am eu diogelwch eu hunain ac eraill, ac felly fod angen eu ffrwyno rywsut.

Ac eto, mae digon o bobol dipyn ifancach na fi sy’n rhannu’r un teimladau – yn arbennig mamau ifanc y pentref i lawr y ffordd oddi yma. Mamau sy’n ofni gadael eu plant allan oherwydd y cerbydau sy’n peltio drwy’r pentref, gan gynnwys tractorau amaethyddol anferth. Mamau sydd nawr wrth eu boddau yn gweld y cyfyngiad 20mya yn dod i rym.

A gwn y bydd croeso iddo mewn sawl pentref arall yng nghefn gwlad, yn arbennig gan ein bod eisoes yn ddigon cyfarwydd â’r drefn newydd yng nghyffiniau ysgolion ac ysbytai.

Tweli Griffiths
Mwy
Protest ffermwyr, Brwsel, Mawrth 2023
O Ewrop

Ffermwyr – y grym gwleidyddol newydd

Mewn senedd-dai o Frwsel i Fwdapest, mae anniddigrwydd ffermwyr yn cael ei leisio gan y chwith a’r dde gan fygwth newid cwrs gwleidyddol sawl gwlad. Wrth i newid hinsawdd, chwyddiant ac ansicrwydd economaidd bwyso ar gymunedau amaethyddol ar y cyfandir, mae ffermwyr yn teimlo bod gwleidyddion, a Brwsel yn benodol, yn eu hesgeuluso.

Mae gwleidyddion bellach yn gweld amaethwyr ac amaethyddiaeth fel cyfle i ennill y bleidlais wledig. Ond mae ffermwyr yn teimlo bod Brwsel yn bwrw ’mlaen ag agenda werdd heb feddwl am y sgil-effeithiau ar ddyfodol y byd amaeth. Canlyniad hynny ydi gwrthdaro chwerw a chas rhwng ymgyrchwyr amgylcheddol a’r gymuned amaethyddol.

Daeth y gwrthdaro hwn i’w benllanw’n ddiweddar pan gafwyd ymgyrch ffyrnig gan y gymuned amaethyddol i ddymchwel Deddf Adfer Natur Senedd Ewrop – deddfwriaeth fyddai’n gwarchod ardaloedd sy’n cynnwys coedwigoedd, afonydd, corstiroedd a moroedd rhag gweithgaredd amaethyddol.

Mared Gwyn
Mwy
Pencadlys Ewrop cwmni Google ar Silicon Docks, Dulyn
Iwerddon

Gwlad yn llifeirio o ewros ac ewros

Yn 2016 fe fathwyd y term ‘leprechaun economics’ gan yr economegydd Americanaidd Paul Krugman i ddisgrifio’r twf aruthrol yn GDP Iwerddon (sef gwerth nwyddau a gwasanaethau) y flwyddyn honno. Doedd y ffigyrau ddim yn adlewyrchu cyflwr go iawn yr economi, meddai Krugman, ond yn hytrach roedden nhw’n seiliedig ar hud a lledrith cwmnïau rhyngwladol oedd yn defnyddio Iwerddon fel ‘hafan trethi’. Fe ddatgelwyd yn ddiweddarach mai gweithgareddau cwmni Apple oedd yn gyfrifol am y ‘twf’ yma: yn y bôn roedd Apple yn lleoli ei holl elw rhyngwladol yn Iwerddon. Oherwydd hynny, dan y rheolau trethu, doedden nhw’n talu dim treth o gwbl bron.

Bellach mae rheolau trethu rhyngwladol yn cael eu newid i geisio gwneud yn siŵr fod cwmnïau fel Apple yn talu treth ddyladwy ym mhob gwlad lle mae eu nwyddau neu eu gwasanaethau ar gael. Ond mae’r leprechaun bach yn styfnig tu hwnt. Mae economi Iwerddon yn dal i ffynnu – ac nid hud a lledrith ydi’r cyfan o bosib.

Bethan Kilfoil
Mwy
Y teigr yn eistedd wrth le tân yng Nghastell Powys
Celf

Y Teigr yn y Castell

Yn Oriel Davies, y Drenewydd, mae pedwar ffotograff yn dangos dyn mewn gwisg teigr. Mae’r gwaith hwn yn rhan o brosiect ‘Teigr yn y Castell’ gan yr artist Daniel Trivedy, sy’n ymdrin â’r trysorau a ysbeiliwyd o India gan Robert Clive (1725–1774) a’i ddisgynyddion.

Yng Nghastell Powys dair blynedd yn ôl y clywodd Daniel Trivedy gyntaf am y gwrthrychau gwerthfawr o’r dwyrain. Roedd y casgliad ymhlith y pynciau a drafodwyd mewn cyfres seminarau ar-lein Imperial Subjects a drefnwyd gan Oriel Gelf Glynn Vivian, Abertawe. Ac yntau o dras Indiaidd ei hunan, synnai nad oedd yn ymwybodol cyn hynny o Amgueddfa Clive ger y Trallwng. Yn ôl yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, sy’n gwarchod yr amgueddfa, dyma ‘un o gasgliadau pwysicaf y DU o arteffactau Indiaidd ac Asiaidd-Ddwyreiniol sy’n dyddio o tua 1600 i’r 1830au’. Pan ddaeth y cyfnod clo i ben penderfynodd yr artist, sy’n byw ger Castell-nedd, ymweld â’r castell a chasgliad Clive.

Robyn Tomos
Mwy
Siân Phillips ar raglen deledu This is Your Life a chlawr y cofiant gan Hywel Gwynfryn
Cyfweliad Barn

Cofiant i Siân Phillips – holi Hywel Gwynfryn

Llyfr newydd Hywel Gwynfryn am Siân Phillips fydd ei bedwerydd cofiant i bobl o’r byd adloniant a chanu, yn dilyn ei gyfrolau am Hugh Griffith, Ryan a Ronnie, a David Lloyd. Ac yntau wedi treulio oes yn ‘y busnes’ chwedl yntau, mae’n dweud mai dewis naturiol fu ysgrifennu am unigolion a wnaeth eu marc mewn maes cyfarwydd iddo. Ond mae’n cydnabod bod yr her yn wahanol y tro hwn yn yr ystyr ei fod yn ysgrifennu am rywun sy’n dal yn fyw.

‘Roedd rhywun yn gwybod na fuasai o byth yn dod i ddiwedd y stori,’ meddai. ‘Mae Siân Phillips wedi cael oes hir a gyrfa hir, ac mae hi wedi addasu ar gyfer rhannau gwahanol wrth fynd yn hŷn. Mae hi’n rhywun sy’n chwilio am her newydd drwy’r amser. Yn 79 oed mi fu hi’n actio mewn cynhyrchiad o Romeo a Juliet wedi’i osod mewn cartref gofal. Ac mae hi’n dal yn brysur. Felly yr hyn sydd yn y llyfr ydi stori ei bywyd hi o’r dechrau ond nid i’r diwedd.’

Menna Baines
Mwy
Gareth Miles
Ysgrif Goffa

Rhwng Pont Trefechan a’r byd – cofio Gareth Miles

O glywed Gareth yn siarad go brin y byddai unrhyw un yn tybied bod cysylltiad rhyngddo a Phont-rhyd-y-fen, ond o’r cwm deheuol hwnnw yr hanai ei dad. Yn Waunfawr, Arfon, sef pentref genedigol ei fam, lle daeth ei dad yn feddyg, y magwyd Gareth.

Ar ôl cael addysg uwchradd yng Ngholeg Llanymddyfri a graddio mewn Saesneg o Goleg Prifysgol Bangor, treuliodd flwyddyn yn gynorthwyydd mewn ysgol yn Bordeaux. Dychwelodd o Ffrainc yn hallt ei feirniadaeth o’i himperialaeth, yn benodol yn Algeria, ac yn glir a chroyw ei ddirmyg o ymarweddiad balch ac uchelgais faterol ei bourgeoisie.

Yn ôl yng Nghymru, yn ystod y flwyddyn a dreuliodd yn cymhwyso i fod yn athro yn Adran Addysg Coleg Aberystwyth, dechreuodd weithredu dros yr iaith. Gwelodd ei gyfle pan dderbyniodd wŷs uniaith Saesneg am roi pàs i ffrind ar groesfar ei feic.

Llinos Dafis
Mwy
Margaret a Clive, cymeriadau Pren ar y Bryn
Teledu

Cip ar fyd ecsentrig Penwyllt

Ar 19 Tachwedd daw cyfres ddrama newydd i’n sgriniau, sef Pren ar y Bryn gan Ed Thomas. Mae rhywun yn cofio’r gân i blant am y bryn oedd â phren arno ac yng ngolygfeydd agoriadol y gyfres mae yna fryn gyda phren unig arno. Islaw’r pren, mewn cwm diarffordd, ôl-ddiwydiannol, marwaidd, mae criw ecsentrig iawn yn crafu byw yn nhref Penwyllt. Mi wela i arlliwiau o’r gorffennol yma, teyrnged i’r ardal ble magwyd Ed Thomas, Cwmgïedd, oedd yn llawn cymeriadau hynod a ffraeth fyddai wedi dygnu byw a dal ati er gwaetha pob hwch a’r holl siopau y carlamwyd drwyddyn nhw.

Mae Clive (Rhodri Meilir) a Margaret (Nia Roberts) yn briod ac yn byw bywydau bychain boring, digon diddig. Yn wir, mae Clive yn hoff o bethau bychain, achos fe adeiladodd fodel o dref fechan yn y seler, un sy’n debyg i Benwyllt yn ei manylion gyda thraciau trenau’n nadreddu o’i chwmpas. Dyma’i ddihangfa.

Elinor Wyn Reynolds
Mwy
Stormont segur - adeilad Cynulliad Gogledd Iwerddon
Darllen am ddim

Gogledd Iwerddon a’r Undeb – pa ddyfodol?

Mae sefyllfa Unoliaethwyr y chwe sir yn anobeithiol a thrasig. Dyna ddengys gwybodaeth y bu’r awdur yn gyd-gyfrifol am ei chanfod. Nid yw teyrngarwch y rhai yn y Gogledd sy’n uniaethu â Phrydain yn cyfateb i’r farn yng ngweddill y Deyrnas am bwysigrwydd y dalaith o fewn yr Undeb na lleoliad y ffin.

Byddwch yn onest! Beth yw eich ymateb cyntaf i’r frawddeg ganlynol? Mae yna argyfwng gwleidyddol yng Ngogledd Iwerddon. Ydych chi’n awchu am gael gwybod mwy, tybed? Ynteu ydych chi’n rowlio’ch llygaid gan ebychu o dan eich gwynt rywbeth i’r perwyl ‘wrth gwrs bod ’na!’

Wrth reswm, mae darllenwyr BARN yn griw chwilfrydig ac effro, felly mae’n siŵr y bydd rhai ohonoch eisoes yn hyddysg yn yr holl hanes. Mae yna hyd yn oed bosibilrwydd bychan y bydd yr argyfwng presennol wedi troi’n stori fawr yn y cyfryngau torfol erbyn i’r rhifyn presennol o’r cylchgrawn eich cyrraedd ac y bydd pawb wedi dysgu mwy, hyd yn oed o’u hanfodd.

Serch hynny, petawn i’n gorfod darogan, ac o geisio mesur lefel diddordeb yn y digwyddiadau diweddaraf yng ngwleidyddiaeth Gogledd Iwerddon ar ystod yn ymestyn o ‘Awchus i wybod mwy’ ar un pegwn at ‘Cwbl ddi-hid’ ar y pegwn arall, rwy’n tybio y bydd y rhan fwyaf ohonom yng Nghymru yn gogwyddo mwy at yr ail. Ychydig iawn sydd â diddordeb yn hynt y chwe sir yng ngogledd-ddwyrain ynys Iwerddon. Ac nid dim ond yng Nghymru, chwaith. Mae’n wir ar draws gweddill ynys Prydain hefyd.

Nid oes dim byd newydd yn hyn. Cyn i’r broses heddwch ddod i fwcl, roedd y mwyafrif llethol o drigolion yr ynys hon yn llwyddo i anwybyddu’r trais oedd yn rhan o fywyd beunyddiol cymunedau Gogledd Iwerddon. Byddai angen digwyddiad arbennig o erchyll – neu, wrth gwrs, bom ar y ‘tir mawr’ Prydeinig – cyn ein bod yn cymryd sylw.

Richard Wyn Jones

Cip ar weddill rhifyn Hydref

Tynged gwaith dur Port Talbot – Eurfyl ap Gwilym

Gorwariant y byrddau iechyd – Catrin Elis Williams

Y rhyfel â Rwsia – agwedd cymdogion Wcráin – Ned Thomas

Belffast heddiw – Andrew Misell

Alegori absẃrd ac amserol Ionesco yn Gymraeg – Gareth Evans-Jones

Cerddoriaeth gyfareddol Pys Melyn – Elain Roberts

Gair am gŵn – Beca Brown

Coffáu Brynley F. Roberts, Emlyn Richards ac R. Alun Evans – Gwerfyl Pierce Jones, Harri Parri ac Emlyn Davies

Mwy